Di tích khe tù – chứng tích tội ác của thực dân pháp tại thị trấn Tiên Yên

Di tích Khe tù giờ thuộc quản lý của Trung đoàn 42, Đoàn Kinh tế Quốc phòng 327

Ban đầu, khu vực Khe Tù từng là bệnh viện và kho gạo phục vụ cho chính quyền thực dân Pháp, nằm bên dòng Tiên Yên thơ mộng. Tuy nhiên, đến năm 1943 – giữa bối cảnh chiến tranh thế giới lần thứ hai và phong trào cách mạng trong nước dâng cao – thực dân Pháp đã biến nơi này thành một nhà tù kiên cố nhằm giam giữ các chiến sĩ cách mạng của ta. Khe Tù trở thành trung tâm đàn áp, là biểu hiện cụ thể của một hệ thống khủng bố tinh thần và thể xác mà kẻ thù dùng để ngăn chặn làn sóng yêu nước đang trỗi dậy mạnh mẽ khắp vùng Đông Bắc.

Với vị trí chiến lược quan trọng, sau khi chiếm được Tiên Yên, thực dân Pháp đã dời trụ sở châu từ xã Yên Than về ngã ba sông, nơi hình thành nên thị trấn Tiên Yên ngày nay. Tại đây, chúng đã củng cố thế lực bằng cách xây dựng hệ thống đồn bốt dày đặc, án ngữ các trục giao thông huyết mạch và biến Tiên Yên thành lá chắn bảo vệ cho vùng mỏ Hòn Gai – một trung tâm kinh tế quan trọng.

Nhà tù Khe Tù được thiết kế với hai khu giam giữ chính: một nằm ở phía thung lũng phía Tây Nam, dùng để tra tấn và hỏi cung; khu còn lại gần bờ sông, có hành lang trung tâm và hai dãy phòng giam hai bên, chia nhỏ từng ô để giam giữ tù nhân. Đáng sợ hơn, thực dân Pháp còn xây dựng bốn máy chém ngay trong khu vực, với những hầm ngầm chỉ cách nơi hành quyết vài chục mét – nơi giam giữ những người cộng sản trước khi đưa ra xử tử.

Năm 1948, nhận thấy vị trí chiến lược của Tiên Yên, thực dân Pháp đã đẩy mạnh việc củng cố tuyến đường số 4 và tuyến vận tải quan trọng nối Mũi Ngọc, Mũi Chùa, Hòn Gai đến Hải Phòng. Kho xăng Khe Tù, cảng Mũi Chùa và bến Châu được xây dựng nhằm phục vụ cho các chiến dịch tiếp vận quân sự.

Đặc biệt, tháng 5/1949, một sự kiện nổi bật đã diễn ra tại Khe Tù: các tù nhân cộng sản và một số lính ngụy được giác ngộ đã tổ chức đánh chìm và đốt cháy 7 sà lan chở đầy quân trang, quân dụng và xăng dầu của lính Pháp đang neo đậu ở bến cảng bờ sông. Hành động này đã làm tê liệt hoạt động hành quân cơ động của địch trong một thời gian dài, thể hiện tinh thần đấu tranh kiên cường và mưu trí của các chiến sĩ cách mạng ngay trong lòng địch.

Ngày nay, dù thời gian đã xóa mờ phần lớn dấu vết, nhưng những gì còn lại tại di tích Khe Tù – nền móng của hai nhà giam, một tháp nước, một bốt canh, bệ máy chém và hầm ngầm – vẫn là bằng chứng không thể phủ nhận về tội ác của chế độ thực dân. Những tàn tích này như vẫn thì thầm câu chuyện bi tráng của bao thế hệ người Việt đã hy sinh vì độc lập, tự do dân tộc.

Ngôi nhà pháp đã hư hỏng nhiều do sự bào mòn của thời gian

Ghi nhận giá trị lịch sử tiêu biểu, ngày 13/12/2011, Khe Tù đã được xếp hạng là di tích lịch sử cấp tỉnh. Huyện Tiên Yên hiện đang tích cực triển khai các giải pháp bảo tồn, trùng tu, hướng tới việc biến nơi đây thành một địa chỉ đỏ giáo dục truyền thống, thu hút du khách trong và ngoài nước đến tìm hiểu về lịch sử kháng chiến cũng như con người vùng Đông Bắc kiên cường.

Tháng 3 năm 2018 Trung đoàn 327 - Huyện Tiên Yên đã tổ chức Khánh thành đài hương tưởng niệm các chiến sĩ cộng sản khu di tích lịch sử Khe Tù

Khe Tù – không chỉ là một di tích, mà là một bản hùng ca lặng thầm của lòng yêu nước, là tấm gương phản chiếu quá khứ để thế hệ hôm nay trân trọng hòa bình, giữ gìn những giá trị đã được đánh đổi bằng máu và nước mắt.

Quang Hưng